Taal draait om betekenis: de betekenissen van woorden en verzamelingen van woorden die andere personen aan ons overdragen, en die die wij zelf aan anderen willen en weten over te dragen. Dat gebeurt door middel van hoorbare klanken in de gesproken taal, en door middel van zichtbare tekens in de geschreven taal. Verschillen tussen die klanken en tekens zijn pas relevant als zij de overdracht van de bedoelde betekenis in de weg staan. Is dat niet het geval, omdat twee klanken of tekens te weinig verschillen, of omdat ze verschillen in 'n opzicht dat er niet toe doet, dan kunnen we wat de semantiek betreft tevreden zijn. Wanneer de betekenisoverdracht via klanken plaatsvindt, is er geen fonetische, maar 'n fonematische precisie vereist, waarbij we stellen dat twee klanken 'hetzelfde' zijn als het systematisch gebruik van de ene in plaats van de andere klank of variant niet leidt tot 'n verschil in betekenis van 'n woord. Wat puur fonetisch gesproken twee of meer klanken zijn, is dan een foneem. (Er is ook 'n tegenhanger in de geschreven taal, namelijk het grafeem, het kleinste stukje schrift dat 'n klank weergeeft. Beide worden wel "de bouwstenen van taal" genoemd, maar terwijl de definitie van foneem op geen enkele wijze naar de geschreven taal verwijst, verwijst die van grafeem wel naar de gesproken taal. Het primaat ligt dus echt bij het foneem.)

Om te bepalen hoe breed 'n fonematische klank of hoe groot 'n fonematische klankgroep is, gebruikt men minimale paren, d.w.z. woorden die maar in een klank van elkaar verschillen. 'n Voorbeeld is het paar kind versus kient (van het werkwoord kienen), waarvoor je het verschil tussen de korte i en de lange ie moet kunnen horen en uitspreken. Komt dat klankverschil niet overeen met 'n verschil in betekenis, of met 'n verschil tussen betekenis hebben en geen betekenis hebben, dan behoren fonetisch gezien verschillende klanken tot hetzelfde foneem; komt dat daarmee wel overeen dan behoren ze tot verschillende fonemen (of helemaal niet tot enig foneem). Dit is zo, ongeacht wat de fonetische details zijn, ongeacht wat de spelling van die klanken of woorden is, en ongeacht wat de situatie is in andere talen! Net als een zwaluw nog geen zomer maakt, vereist 'n bewijs van 'foneemschap' ook meer dan een voorbeeld. Je kunt wel beweren dat de f in fier en de v in vier voor twee verschillende fonemen staan, omdat fier niet hetzelfde betekent als vier, maar als dit het enige minimale paar is zonder 'n vreemd woord of 'n eigennaam te gebruiken, dan kunnen beide woorden nog even goed als homoniemen beschouwd worden met hetzelfde foneem op de plaats van de f en de v. (Terwijl de spelling hierbij geen absolute rol speelt, kan het weer wel zo zijn dat 'n traditioneel verschil in spelling duidt op 'n verschil in waargenomen foneem, maar dan misschien wel weer een die vroeger in 'n bepaalde tijd en op 'n bepaalde plaats bestond en ter zake was, en niet meer hier en nu. Dat geldt ook voor Vrieslant.)

Ongetwijfeld is het International Phonetic Alphabet (IPA) het beste systeem dat heden ten dage beschikbaar is voor fonetische notaties, vooral in 'n interlinguistisch verband (dat net zo goed 'nationaal' als internationaal kan zijn). Dat IPA wordt aangeboden als 'n alfabetstelsel dat primair gebaseerd is op het Latijnse schrift. Helaas is dat schrift 'n freak of culture, 'n wangedrocht der kultuur, zonder enige inhoudelijke orde of kwaliteit, behalve, misschien, dat het (toevallig?) iets van 'n verband lijkt te tonen tussen de stemloze/fortis p en de stemhebbende/lenis b. Alsof deze al of niet noodzakelijke keuze al niet betreurenswaardig genoeg is, maakt het IPA juist geen gebruik van de mogelijkheid die het Latijnse alfabet wel biedt om tekst met kleine letters of, om 'n goede reden, met hoofdletters te schrijven. Dit tweekamerig (bicameral) systeem, dat overal aanwezig is waar het Latijnse alfabet gebruikt wordt, leent zich namelijk uitermate goed om het onderscheid tussen 'beklemtoonde' en 'onbeklemtoonde' fonemen mee aan te duiden. En gelukkig maar, want na de puur individuele eigenschappen van fonemen is de nadruk die ze krijgen, direkt of indirekt als onderdeel van 'n lettergreep, uitermate belangrijk voor 'n goed begrip van het gesproken woord, en de gesproken zin. Het symbolenstelsel voor de fonemen van Deze Taal dat ik hier introduceer is derhalve 'n tweekamerig of 'bikameraal' alfabetsysteem: met 'n hoofdletter geschreven heeft het foneem 'n klemtoon, met de bijbehorende kleine letter geschreven niet, omdat de hele lettergreep waarin het voorkomt onbeklemtoond is, of omdat het foneem zich bevindt op 'n plek waar 'n beklemtoonde en 'n daaropvolgende onbeklemtoonde lettergreep overlappen.

Lettergrepen in de uitspraak hoeven geen lettergrepen in de spelling te zijn (vooral niet in het Engels). Waar zij dat echter wel zijn, wordt de onterechte suggestie gewekt dat 'n grens tussen twee lettergrepen altijd scherp is, terwijl er 'n duidelijk onderscheid gemaakt kan worden tussen scherpe en vage grenzen (sharp and fuzzy boundaries). Bij 'n vage grens is er 'n overgangsgebied omdat een of meerdere fonemen van de vorige lettergreep in principe ook uitgesproken zouden kunnen worden als fonemen van de volgende lettergreep. Neem, bijvoorbeeld, het woord spelling. Ortografisch wordt dat ontleed als spel-ling, en dan opgedeeld in spel- en ling als er onvoldoende ruimte over is voor het hele woord. Fonematisch is met die verdeling niets te beginnen, want er is maar een l in de uitspraak. Toch is het wel zo dat er zuiver fonematisch geproken twee lettergrepen 'aanspraak kunnen maken' op de l, namelijk spel, 'n vrij morfeem, en ling, 'n gebonden morfeem (zoals in boorling). Hoewel de l in dit geval morfematisch helemaal bij spel hoort, behoort hij hier fonematisch tot het grensbebied van de beklemtoonde lettergreep spe(l) en de onbeklemtoonde lettergreep (l)ing. Iets heel anders is het als 'n onbeklemtoonde lettergreep (of een met sekundaire klemtoon) voorafgaat aan 'n (primair) beklemtoonde, want dan is de grens tussen lettergrepen altijd scherp in de uitspraak. Neem het woord gespeld, dat als ge-speld afgebroken wordt in de spelling. Je zou je kunnen afvragen of de sp zich hier niet, net als de l in spelling, bevindt in 'n overgangsgebied, nu tussen gesp en speld, maar dit is niet het geval, omdat ge of gesp relatief krachteloos is (en de e in ge niet eens uitgesproken wordt als de e in gesp). Het woorddeel speld heeft als 'n beklemtoonde lettergreep vooral aan het begin, tot en met de klinker, te veel kracht om de sp van zich af te laten snoepen. Tussen ge en speld is er derhalve 'n scherpe lettergrepengrens, en in fonematische notaties zal ik het koppelteken alleen gebruiken om zo'n scherpe grens aan te geven. Nog even zonder foneemsymbolen te gebruiken, wordt gespeld dus ge-speld, terwijl in spellen en spelling zo'n fonematisch koppelteken achterwege blijft. (Het is niet zo dat 'n koppelteken niet voor kan komen na 'n beklemtoonde lettergreep die gevolgd wordt door 'n onbeklemtoonde: in voorspelbaar, bijvoorbeeld, komt het niet alleen voor tussen voor en spel, maar ook tussen spel en baar. Omdat er noch van spelb noch van lbaar sprake kan zijn, is de grens tussen spel en baar scherp.)

Hieronder volgt 'n tabel van 33 of 34 fonemen van Deze Taal, waarbij niet uitgesloten is dat er meer zijn, afhankelijk van wat men 'n overtuigend bewijs vindt voor de erkenning van 'n afzonderlijk foneem. (Sommigen spreken van "ongeveer 40 fonemen".) Elk symbool bestaat uit een of twee letters of grafemen. In het algemeen volg ik daarbij eenvoudigweg de spelling van Deze Taal zoals zij geldt voor individuele klanken. 'n Uitzondering is de verdubbeling van de I en de i voor de lange ie, die volgt uit de konsekwente toepassing van de regel dat 'n korte klinker met een letter en de overeenkomstige lange klinker met 'n verdubbeling van diezelfde letter geschreven wordt. Zoals hierboven beschreven, bedoel ik met 'n beklemtoond foneem 'n foneem in (het voorste deel van) 'n beklemtoonde lettergreep. Ik verdeel hierbij de klemtonen niet verder onder in sterkere, primaire en zwakkere, sekundaire klemtonen. De horizontale strepen aan weerszijden van een of twee letters duiden aan dat het om 'n taalspecifiek fonemisch symbool gaat.

Degenen die op deze plaats 'n tabel van onbeklemtoonde fonemen verwachten, moet ik (vooralsnog) teleurstellen, omdat zo'n tabel (bijna) niets essentieels toevoegt, want als |X| of |XQ| het foneem is in 'n beklemtoonde positie, dan is |x| of |xq| hetzelfde foneem in 'n onbeklemtoonde positie. Alleen de voorbeelden van de woorden waarin het onbeklemtoonde foneem voorkomt zijn natuurlijk anders, of ze worden gebruikt op 'n andere plaats. Zo kunnen de woorden behandelen en bejaard nu voorbeelden zijn van het gebruik van het onbeklemtoonde |b|-foneem; de woorden gelukkig en genieten van het onbeklemtoonde |g|-foneem; het woord herkiesbaar van het onbeklemtoonde |h|-foneem; enzovoort. De onbeklemtoonde |a| komt in geen van de voorbeelden hierboven voor; wel de onbeklemtoonde |aa|: in herkiesbaar, |her-KIIS-baar|, in taboe, |taa-BOE|, en in kajuit, |kaa-JUIT|. (Indien we 'n sterke van 'n minder sterke klemtoon willen onderscheiden, wordt |her-KIIS-baar| |HER-KIIS-baar|, met wat kleinere hoofdletters voor de sekundaire klemtoon.) Alles wijst zich vanzelf verder uit, als men maar weet wat de of 'n juiste uitspraak van het woord is. Het enige wat wellicht 'n nadere toelichting behoeft, is de onbeklemtoonde klinker in voorvoegsels zoals be en ge, en in achtervoegsels zoals en en lijk, de sjwa. Of het nu fonetisch geheel bevredigend is of niet, fonematisch is de sjwa in Deze Taal gewoon het onbeklemtoonde evenbeeld van de beklemtoonde |U|, als in dun, |DUN|, dus de |u|, als in 'n, |un|. Het leven is niet voor niets verrukkelijk en 'vurrukkulluk' en |vu-RUkuluk| (ook al wordt er maar een r uitgesproken, en wel aan het begin van de beklemtoonde tweede lettergreep).